eu

eu
eu

martes, 4 de abril de 2017

A PROPÓSITO DUN ENSAIO DE X. R. BARREIRO E LÓPEZ MORÁN SOBRE MARUJA MALLO


Ampliando o coñecemento dese inmenso continente artístico, a medio explorar aínda, chamado Maruja Mallo.

A veterana editorial galega Galaxia, de Vigo, puxo en marcha en datas recentes un novo selo denominado “Mar Maior”, coa loable intención de dar a coñecer entre o público de fala hispana algunhas das manifestacións, producións, figuras e obras literarias máis senlleiras da cultura galega de todos os tempos.

Unha das primeiras publicacións editadas baixo ese novo selo corresponde ao ensaio Maruja Mallo. Una memoria en construcción. Series y obras desconocidas de la etapa americana, debido ao coñecido historiador, catedrático emérito e ex presidente da Real Academia Galega, Xosé Ramón Barreiro Fernández, e mais á súa esposa, doutora e especialista en historia social Beatriz López Morán.

O volume, de 117 páxinas, presenta unha edición moi coidada e pulcra e nace cun obxectivo fundamental, que acada brillantemente: dar a coñecer series e obras da etapa americana de Maruja Mallo ata o presente non catalogadas, na procura dunha necesaria listaxe razoada e totalizadora da súa produción. 
 
A descuberta de todo este novo material artístico, detrás de cuxa pista andou no seu día o chorado amigo Fausto Galdo, permítelle aos autores do ensaio matizar algunhas avaliacións críticas deitadas anteriormente sobre a traxectoria da pintora e completar o elenco dos seus motivos temáticos. Atinada de vez é a súa reivindicación do carácter de incansábel traballadora da nosa artista, fronte a certas visións que alentan sobre ela unha deformadora imaxe de frivolidade.

A pesar da súa brevidade, é ben substancioso o epígrafe en que os autores do ensaio repasan o proceso de recuperación experimentado pola obra da artista de Viveiro desde a súa instalación definitiva en Madrid en 1965, ao regreso do exilio, ata a propia actualidade.

Non menos interesantes resultan as súas reflexións arredor das condicións en que Maruja Mallo tivo que desenvolver a súa existencia no exilio bonaerense, non sempre cómodas nin favorábeis. Entre elas cabe salientar, como xa explicou en parte Mª Antonia Pérez na revista Madrygal ao se ocupar da correspondencia entre Maruja e o escritor mexicano Alfonso Reyes, a súa relación comercial privilexiada coas elites sociais da Arxentina durante o peronismo, o seu traballo como decoradora para a Casa Comte, as súas rupturas con determinados núcleos intelectuais, como o dos galegos na Arxentina (Seoane, Arturo Cuadrado, Rafael Dieste, Lorenzo Varela…) ou o de Victoria Ocampo e a revista Sur, e, por último, o poderoso apoio recibido, cando menos ata 1946, de empresarios culturais como Natalio Botana e Constancio Vigil.

Barreiro Fernández e López Morán advirten sobre a posibilidade de que en Chile, en Perú e na zona andina da República Arxentina se encontre dispersa e sen catalogar aínda, en coleccións particulares sobre todo, moita outra obra de Maruja, a maiores da que eles propios rescatan no volume en cuestión, que organizan en dous grandes apartados: “Series desconocidas” e “Obras desconocidas de las series ya establecidas”. Con razón afirman que “del período americano solo tenemos un conocimiento muy epidérmico y vago”.

Saen aquí á luz por vez primeira, efectivamente, nada menos que dúas series inéditas: “Gatos”, con sete obras feitas en Bos Aires entre 1943 e 1944, como témperas sobre cartolina negra de 63’5x48 cm., e “Gallos”, 5 témperas elaboradas entre 1943 e 1944, co mesmo tamaño e técnica que a serie antes citada.

Achéganse logo, ademais, novas pezas pictóricas doutras series coñecidas: varios óleos de temas mariñeiros (redes, estrelamares, peixes, rostros de muller…) concomitantes coa coñecida serie “La religión del trabajo”, 8 cadros de “Naturalezas vivas” (que se suman así aos 16 xa coñecidos), algunha nova “Cabeza de muller negra”, tres novas entregas máis da serie “Máscaras” e un par de novas composicións encadrábeis na serie “Atletas y bailarinas”.

Tamén recollen Barreiro Fernández e López Morán dous figurinos deseñados por Maruja Mallo en tinta e lapis de cor para algunha obra teatral, varios deseños decorativos con elementos vexetais e animais feitos á témpera sobre cartolina e mesmo algunha peza cerámica, como a titulada “Mujer con rulos”.

En definitiva, fica aínda moito por explorar dese continente artístico inmenso chamado Maruja Mallo e resulta imposíbel discrepar de Barreiro Fernández e López Morán cando afirman, ao poñeren ramo ao seu magnífico e impagábel traballo: “nuestra gran pintora aún nos reserva hallazgos imprevistos”.

martes, 21 de marzo de 2017

UN TRABALLO REVELADOR SOBRE OS PRIMEIROS ANOS DO EXILIO AMERICANO DA PINTORA VIVEIRENSE MARUJA MALLO




Na Facultade de Filoloxía da Universidade Complutense de Madrid constituíuse no seu día un Centro de Estudos Galegos que, entre outras moitas actividades, ven editando anualmente desde 1998 a revista Madrygal, baixo a dirección de Carmen Mejía Rey e a secretaría de Ricardo Pichel e Javier Rivero.

Nas páxinas desta publicación, concretamente nos volumes 16 (2013) e 17 (2014), apareceu un traballo sobre a pintora Maruja Mallo debido á tamén viveirense de nación Mª Antonia Pérez Rodríguez (filla do Charrán), profesora na Universidade da Coruña, experta documentalista, estudosa da actividade cultural e editorial do exilio galego en México e Arxentina, recoñecida especialista na figura de Manuel Bujados e actual presidenta da emblemática Asociación Cultural “O Galo” de Compostela.
 
Na primeira entrega (vol. 16, páxs. 73-86), Mª Antonia ofrece unha pormenorizada análise da correspondencia cruzada entre o 20 de febreiro de 1938 e o 25 de agosto de 1945 entre a artista e o escritor e diplomático mexicano Alfonso Reyes (1889-1959). Son un total de vinte e tres epístolas que Mª Antonia transcribe e anota con rigor exquisito, na continuación, no volume 17 (páxs. 81-98) de Madrygal. 

O traballo de María Antonia resulta enormemente revelador, por canto achega información moi valiosa para comprendermos o decorrer dos primeiros anos do exilio americano de Maruja Mallo. Coñecemos agora, con algún pormenor, cal foi a rede de acollida de que se valeu a pintora na súa aterraxe bonaerense, os lugares en que residiu inicialmente (casa do escritor Raúl González Tuñón, embaixada de México e embaixada de España), as estratexias que despregou para asentar nese novo medio socio-cultural e para satisfacer as súas lóxicas necesidades pecuniarias, os vaivéns das súas relacións de amizade con algunhas outras artistas e intelectuais (Gabriela Mistral, Victoria Ocampo, Rosa Mª Oliver…) e a súa participación non pequena na posta en marcha de dúas grandes editoras do Novo Continente, como foron “Losada” e “Sudamericana”.

Grazas a Mª Antonia temos agora mellor dimensionada tamén a fonda relación que uniu a nosa pintora co xornalista de orixes uruguaias, promotor da editora “Atlántida” e relevante autor de literatura infantil Constancio Cecilio Vigil (1876-1954). A enfermidade e morte deste home causoulle a Maruja unha das máis fondas depresións experimentadas ao longo da súa vida, maior se cadra que a vivida antes da guerra civil cando se produciu a súa ruptura sentimental co poeta gaditano Rafael Alberti.
 Precisamente para unha das coleccións da editora Atlántida, denominada “Billiken” e dedicada aos clásicos da literatura xuvenil, fixo Maruja Mallo diversas ilustracións, traballo este do que nunca presumiu, talvez porque fose afrontado unicamente pro pane lucrando. Tamén Castelao botaría man deste recurso para gañarse a vida nos primeiros compases do seu exilio bonaerense. Cómpre ter presente que varios intelectuais galegos máis traballaron para a editora de Vigil, como Rafael Dieste (e a súa esposa Carmen Muñoz), Otero Espasandín ou Luís Seoane.



Coñecemos nesta correspondencia, da mesma maneira, o labor de Maruja como encargada da confección de decorados para a posta en escena da Cantata en la tumba de Federico García Lorca, do propio Alfonso Reyes, que representaría na sala Smart de Bos Aires en decembro de 1937 a compañía de Margarita Xirgú, con música do compositor catalán Jaume Pahissa (1880-1969).

Viña sendo un segredo a voces, en fin, que Maruja Mallo, a partir de certa altura, abandonou o seu activismo pro-republicano e anti-franquista no exilio, rompeu vínculos con destacados membros da intelectualidade galega (Blanco Amor, Seoane…) e se acomodou no trato habitual con segmentos moi privilexiados, conservadores e aristocráticos da sociedade arxentina, logo vinculados máis ou menos directamente ao peronismo. Así o poñen de manifesto o seu traballo de decoradora e deseñadora de mobles para a casa Comte en Bos Aires e os seus períodos vacacionais nos máis luxosos hoteis de Punta del Este (Uruguai), que aproveitaba para vender obra entre a jet brasileira e porteña que alí veraneaba. A este respecto, indica a propia Mª Antonia (2016: 79) que "durante sete anos Maruja permaneceu dentro desta esfera relacional, quizais porque iso lle permitía introducirse no nicho social con maior capacidade económica de Arxentina (…). Ficar nese círculo debe entenderse contemplando a súa condición de muller soa nun país extranxeiro onde os exiliados non gozaban de aprezo". 

O traballo de Mª Antonia Pérez abre, en definitiva, fiestras polas que pasa nova luz sobre a etapa do exilio da pintora de Viveiro, no camiño dunha biografía completa e exacta á que no seu día, humildemente e aínda que haxa quen queira negárnolo e ande a nos marxinar cando pode de programas e actos, tamén contribuímos.


luns, 27 de febreiro de 2017

Da tradición musical de Viveiro (e VIII)


Coral Polifónica do Casino de Viveiro, en 1990
Corais polifónicas e iniciativas do Conservatorio

A alusión á melodía “¡”Viveiro!” de Plácido Holguín deunos pé nunha entrega anterior para referirnos á constante presenza en Viveiro de agrupacións orfeonísticas e coralísticas, ben de visita, ben propias. Falaremos agora algo sobre elas e daremos conta, ademais, dalgunhas das iniciativas que xorden do Conservatorio de Música que acolleu a exposición “Musiqueando. Unha ollada retrospectiva ao acervo musical viveirés”, orixe última deste traballo que aquí remata.

O movemento da música vocal colleu forza en Galiza a finais do século XIX, coa fundación de diversos “orfeóns” (o Brigantino, o Lucense, o Mindoniense...), algúns deles ben próximos xeograficamente á nosa Vila. Nos comezos do século XX, a tendencia derivou cara aos “coros populares” (“Cántigas da Terra”, “Toxos e Froles”, “Cántigas e Agarimos”, etc.), que ofrecían espectáculos en que se combinaban a música vocal e instrumental, o baile, a exaltación dos traxes tradicionais e mesmo o teatro. Posteriormente, o franquismo “aproveitouse” en parte deses coros por medio da Sección Feminina, baleirándolles boa parte do seu sentido dignificador da propia cultura e “folclorizándoos” na acepción máis pexorativa da palabra. Por último, a partir dos anos da Transición, aínda que con raíces en momentos anteriores, rexistrouse un relativo espertar dun determinado tipo de agrupamentos músico-vocálicos denominados “corais polifónicas”.

Viveiro participou dun xeito ou doutro en todas esas manifestacións, fose por activa, creando agrupamentos específicos, fose por pasiva, acollendo as xiras e actuacións dos agrupamentos creados noutras localidades.

En abril de 1914 chegou a Viveiro a rondalla, orfeón e cadro teatral da “Juventud Antoniana” de Lugo, que serviu de estímulo para que na entidade homóloga de Viveiro, que presidía Fernando Pérez Barreiro, nacese un orfeón, unha rondalla dirixida por Juan Latorre e un cadro declamatorio liderado polo noso bisavó o fotógrafo José Ínsua (Pepe da Mota). Ese orfeón da “Juventud Católica” viveirense interpretaría a peza “Libera me Dómine” do propio Latorre durante varios anos nos oficios de Defuntos das parroquias de San Francisco e Santa María do Campo e actuou nalgunhas veladas da propia entidade, ofrecendo ao público pezas como a “Alborada” de Veiga. En 1930 rexistramos un intento da “Juventud Católica”, auspiciado por Ángel Chao Ledo, de crear unha coral polifónica, mais sen moito éxito á prostre.

En 1916 visitan Viveiro dous coros mindonienses: en setembro o “Orfeón Veiga” e en outubro “Brisas del Masma”, que regresaría para actuar ao ano seguinte. En agosto de 1921 rexistramos a presenza do coro ferrolán “Toxos e Froles” e en setembro de 1922 a da rondalla ferrolá “Airiños”. En febreiro de 1925 actúa o coro “Cantigas e Aturuxos” de Lugo e en xuño dese mesmo ano un orfeón de Ortigueira. O coro “Ecos da Terra” de Ferrol visita Viveiro e actúa no Teatro Nemesio en decembro de 1926.

Os coros parroquiais de San Francisco e Santa María, e aínda o efémero da JUFRA que cantou en 1973 algunhas ceremonias relixiosas como a misa do Naseiro, cubriron durante boa parte da segunda metade do século XX as funcións coralísticas máis relevantes. Mais desde a década dos 80 desa centuria, produciuse o nacemento e consolidación en Viveiro de entidades corais do ámbito laico.

Durante as décadas de 80 e 90 do pasado século un dos números que compuxeron o agosto festivo viveirense foi o Festival Coral de Música Popular, que se celebraba na Praza, e ao que asistiron emblemáticas agrupacións como “Cántigas da Terra”, da Coruña, “Toxos e Froles” de Ferrol, a Polifónica Ferrolana, etc.. Estas agrupacións compartiron escenario coa Polifónica do Casino de Viveiro, que debutou en 1984 con Alfonso Mariño, tivo a seguir varios directores (Juan Carballal González, Antonio Álvarez Neira...) e pasou a se independizar da entidade recreativa matriz en febreiro de 2004, agora co nome de “Coral Polifónica Alborada”. Desde 1999 diríxea Luís Vicente Fernández Prieto, que xa pertencía con anterioridade á formación como vocalista, e presídea Teresa Penabad. En 1996, unha das integrantes desa coral, Dolores Fernández (do Cubilote), puxo en marcha un Coro Infantil no Casino.

Coral Polifónica Alborada, de Viveiro
Máis efémero e humilde foi o Coro do Instituto Nacional Mixto de Bacharelato de Viveiro (actual IES Vilar Ponte), na primeira metade dos anos 80 do pasado século, que dirixiu o sacerdote, traxicamente falecido en datas recentes, Manuel Crespo Prieto, o Tonis. Vicente Casas e nós mesmos figuramos entre as súas voces. Facía os ensaios de 3 a 4 da tarde, antes de entrar ás clases e as súas actuacións “estelares” limitábanse a algúns festivais do instituto e a visitar en épocas sinaladas o Asilo de Anciáns, para darlle algo de entremento e diversión ás persoas alí recollidas.

Se na longa e rica relación de Viveiro coa música, que intentamos reflectir nas entregas deste traballo, hai un momento de especial importancia, que marca un antes e un despois, ese non é outro que a creación do Conservatorio de Música de Viveiro, a mediados dos anos 80. O novo centro formativo veu culminar dalgún xeito toda esta fervenza musical atesourada na tradición viveiresa, para proxectala desde o rigor formativo e a profesionalidade cara ao futuro.

Son centos xa os músicos e músicas formadas nas aulas deste Conservatorio e é cada vez máis frecuente encontrar no currículo dos nomes que protagonizan a música culta galega dos nosos días referencias á súa estadía formativa na nosa vila. A título de exemplo, o noso propio fillo Santiago estuda percusión nun Conservatorio Elemental, o de Cambados, que está dirixido neste intre por unha rapaza de Burela, Nelly Iglesias, que se formou integralmente no Conservatorio Profesional de Música de Viveiro. Ao nome desta profesora de piano aínda habería que engador tantos outros, como os de David Bellas, David Catá, Tamara Lorenzo Gabeiras, Javier Fajardo Pérez-Sendín, Felipe Sánchez, Miguel Pita, Efraím Díaz, etc., etc., etc.

Á calor do traballo deste centro educativo musical formáronse puntualmente algúns agrupamentos novidosos na historia musical da vila, como é o caso do Grupo de Clarinetes “Sol en Cuarta”; do Coro do Conservatorio, creado en maio de 1997 e dirixido sucesivamente por Antonio Alvarez Neira (Dosi), Luz Bermúdez, Vicente Casas e, de novo, Antonio Álvarez Neira; do “Grupo de Improvisación”, dirixido polo profesor de piano e acordeón Lino Rico e composto ademais por Felipe Sánchez (guitarra), David Bellas (saxofón), Juan Carlos García (clarinete) e Fino (batería); a “Big Band”, que naceu no ano 2000 baixo a batuta de Víctor Illán e renaceu en 2005 da man de Delio Presas Carrera; o “Grupo de Canto do Conservatorio”, que interviu, por exemplo, nos actos de conmemoración do sesenta cabodano de Antón Noriega Varela, en marzo de 2007; o Coro de Cámara en setembro de 2013, agora rebautizado “Tempus fugit”, que promove e dirixe Javier Fajardo Pérez-Sindín; ou, apenas hai un mes e da man de Carlos Timiraos, a Banda Infantil do Conservatorio.

Deste xeito, cabe confiar en novas promocións de músicos e músicas competentes saíndo cada ano deste Conservatorio de Viveiro, apesar de que a insensibilidade dalgúns gobernantes faga que non esteña aínda integrado e financiado como debera na rede de centros dependentes da Consellaría de Educación.

Cabe soñar, asemade, cunha sociedade cada vez máis culta, sensíbel e formada musicalmente, que eleve o listón cultural e humanista de Viveiro aínda máis alto e que programe ou alente, directa ou indirectamente, unha nova fornada de iniciativas, grupos e expresións musicais que poidan dar pé a que dentro de algúns anos, algún outro individuo tan entusiasta e traballador como Antonio Navarrete faga unha nova recompilación retrospectiva de fotografías, partituras e gravacións como a que tivemos o privilexio de contemplar na exposición “Musiqueando. Unha ollada retrospectiva ao acervo musical viveirés”. Para aquela, voces máis competentes e autorizadas que a nosa farán deste traballo que aqui finalizamos un humilde chanzo no camiño ascendente para o coñecemento do noso rico e valioso pasado musical.

domingo, 29 de xaneiro de 2017

DA TRADICIÓN MUSICAL DE VIVEIRO (VII)

Orquestras, conxuntos e festivais emblemáticos

No período de posguerra foron frecuentes as visitas que realizou a Viveiro o cantante cubano Antonio Machín (1903-1977), famoso pola interpretación de boleros como “Angelitos negros”, “Madrecita” ou “Dos gardenias”.

Mais o fenómeno musical máis relevante desa época é, sen lugar a dúbidas, o esplendor das orquestras. Atrás quedan os acordeonistas solitarios ou os grupos de “tres e a caixa” ou “catro e a caixa” que amenizaran durante lustros os bailes e festas da contorna, en salóns ou ao ar libre. O impacto das formacións americanas, ao xeito de Glenn Miller ou Beni Goodman, ou a influencia que exercen grupos de música caribeña sobre orquestras galegas que viaxan por aqueles pagos, como “Os Satélites” da Coruña, que actúan por certo nas propias festas patronais de Viveiro en 1962, provocan ao unísono unha transformación musical sen precedentes, que transforma de vez os bailes e verbenas populares. Sobre os escenarios aparecen agora orquestras ao xeito de “big-bands”, con nutrida sección de metal, batería, órgano e baixo eléctricos, guitarras e un repertorio tinxido de cumbias, merengues, swings, fox-trots, etc. que se unen aos vellos tangos, boleros, pasodobres e habaneiras e que incluirá, xa contra os 60, as primeiras cancións estilo pop ou yé-yé.

No elenco de orquestras e conxuntos músico-vocais de Viveiro figuran nomes de forza evocadora como

  • a orquestra “Variedades”, fundada en decembro de 1930 polo trompetista Francisco López Díaz, o Curto, na compaña doutros músicos como o baixista Castro López Touriño, o saxofonista José Fernández Salgueiro Filomeno, o clarinetista Manuel Cora Lole de Manaí, o violinista Benigno Gómez Fernández Nito, o batería Víctor Varela da Peinada, etc. e infelizmente desaparecida en 2008, logo de décadas de magnífico quefacer musical (con músicos de valía como Marucho Gómez, Óscar, Cardís, Tito, José Luís Rivera, etc.). Non poucos dos integrantes da derradeira “Variedades” pasaron a integrar o grupo músico-vocálico “Escolma de Meus”, mentres que algúns dos seus elementos máis novos, como o vocalista Mario Gómez, fundarán o “Trío Vivarium”.

     
  • a orquestra “Amor”, integrada polos Tolinos, saga de excelentes músicos á que xa nos temos referido nunha entrega anterior deste mesmo traballo;

  • as orquestras “Capitol” e “Texas”; 
     
  • os conxuntos “Eteis” e “Os Estukas”;

  • a orquestra “Venus”, que protagonizou boa parte das verbenas das festas patronais de 1958 e da que era “representante, organizador y componente”, como rezaba a súa publicidade no Libro Programa de Festas de 1954, Perfecto Guerreiro Santín; 
     
  • a “Oriente” e a “Costa Nova”;

  • a “Sport”, creada nos anos 50 por Leandro e Ramón Pernas, músicos da banda dos Tolinos, con Jaime Pistolas e Carlos Carolino como vocalistas sucesivos; 
     
  • o conxunto de “Los Dominantes”, con Pacucho na batería, Chente da Urraca no baixo, O Rebello na trompeta e José Méndez, primeiro, e Atadell, despois, na voz;

  • os “Píndaros”, aqueles nenos gaiteiros de “Brisas do Landro” pasados agora á música de verbena que, na visión ofrecida por Chente Míguez na súa novela A lúa deitada en Porto Norte, 2011, p. 25, foron “precursores do rock bravú”, na medida en que “tocaban con frescura descarada para o público máis marchoso”;

  • os “Píccolos”, da familia dos Pérez Lage, con músicos talentosos desde a máis tenra infancia, como Pepe, Tino, Eloísa e Marta; 
     
  • a orquestra “Paradise”, na que nós mesmos, na compaña do cantante Xanferro e dos músicos Pablo Mateos (órgano), Gonzalo Couceiro (trompeta), Justo Ínsua (trompeta), Toni o Tigre (trombón), Matilde Balseiro (saxo alto) e algúns dos ex compoñentes dos desaparecidos “Dominantes” perpetramos algo de música co saxo tenor durante un par de anos, antes de marcharmos á Universidade;

  • os grupos “Nueva Generación” e “Dimensión 2000”...

No seo destas orquestras e conxuntos interviñeron vocalistas de mérito como Canana, Mancito, o Xanferro, Pistolas, o Carolino (Carlos Díaz), José Méndez, Mario Gómez... Algúns dos seus músicos saltaron do areópago local ao estrelato. Tal é o caso do píndaro Rasputín, músico de “Os Tamara” na época dourada deste grupo, coa voz de Pucho Boedo como referencia imprescindíbel. O saxofonista Pillo, que formou dúo coa pianista Natalia Lamas, foi un referente artístico de proxección internacional no seu instrumento. Tamén “Os Satélites” dispuxeron dun saxofonista nacido na vila do Landrove, Ramón, e Matilde Balseiro Blanco, que comezou na Banda municipal, pasou á “Paradise” e tocou logo con “Los Dos Españoles”, fai parte nos nosos días da formación que acompaña o grupo “Leilía”, un dos máis relevantes da música galega de raíz folclórica.

Nun lugar con tanta manifestación musical orquestral lixeira, non é de admirar que xurdisen iniciativas “festivaleiras”. A de maior relevancia foi, quizais, o “Festival do Landro”, fundado en 1965 a imitación doutros festivais da canción, como o de Benidorm, desaparecido en 1968, retomado entre 1983 e novamente desaparecido.

Pola mesma razón seguramente, a Vila de Viveiro comezou a acoller, a partir do derradeiro cuarto do século XX en adiante, grupos e artistas musicais de primeira liña e grande renome nos seus respectivos xéneros. Recordemos algúns. No 1979 viñeron cantar a Viveiro “Los Tres Sudamericanos”. No 85 actuaron “Los Tamara”. Ao ano seguinte, “Taranis”, “Saraibas” e o polémico grupo vigués “Semen Up”. No 1999, “Milladoiro”. Antonio Vega, Bebe, Xoel López, Uxía e Kepa Junquera no 2005. En 2006 “Los Brincos”, “Los Ronaldos”, Sergio Dalma, Kiko Veneno e a “Trova Camagüeyana”. En 2007, “Leilía”...

Desde 2006 Celeiro acolle o “Resurrection Fest”, un evento de difusión internacional e dimensións masivas, cita obrigada para os amantes da música heavy. Nesta súa última, que non derradeira, edición, acolleu a actuación nada máis e nada menos que do grupo “Iron Maiden”, congregando unha multitude que parece poder rebentar as costuras xeográficas da zona.

xoves, 19 de xaneiro de 2017

100 ANOS DE IRMANDADES DA FALA



O 18 de maio de 1916 nacía a primeira das Irmandades da Fala, a coruñesa, no transcurso dunha xuntanza que se celebrou nos locais da Academia Galega, mais coa notoria ausencia do seu presidente, Manuel Murguía.

Para o éxito da feliz idea tres contributos resultaran decisivos: a boa disposición do histórico núcleo do rexionalismo na Coruña (Francisco Tettamancy, Manuel Lugrís Freire, Euxenio Carré Aldao, Florencio Vaamonde...); o labor divulgativo e de polémica coa supremacista Real Academia Española levado a cabo pola revista de Estudios Gallegos promovida en Madrid polo avogado e escrito ferrolán Aurelio Ribalta; e, finalmente, as propagandas constantes e incisivas a prol do idioma galego do xornalista viveirense Antón Villar Ponte na súa sección “Con letra del siete” no diario La Voz de Galicia e noutros medios como La Voz de la Liga, El Ciudadano, El Pirulí, etc.

A antecitada xuntanza foi o pistoletazo de saída para a articulación doutros agrupamentos semellantes, aínda que de traxectoria e relevancia moi dispar, en moitas outras cidades e vilas do país: Compostela (da man do catedrático Lois Porteiro Garea), Ferrol (da man do médico obreirista Xaime Quintanilla), Betanzos (Lois Cortiñas, Salvador Mosteiro...), A Estrada (Losada Diéguez), Vilalba (da man do avogado Lois Peña Novo), Pontevedra (Gastañaduy, Castelao...), Ourense (Lameiro, Hixinio V. Ameixeiras..., logo Arturo Noguerol, Risco, Cuevillas, Otero Pedraio)...

As Irmandades laboraron arreo no campo cultural, científico, artístico e literario e deixaron a súa pegada máis ou menos directa en infinidade de iniciativas. Xornais e revistas como A Nosa Terra, o ourensán O Tío Marcos da Portela (3ª época), o betanceiro Rexurdimento, o Galicia. Diario de Vigo, a infantil As Roladas e o emblemático boletín Nós. Editoras como “Céltiga” de Ferrol, “Alborada” de Pontevedra e “Lar” e “Nós”, da Coruña. Masas corais como “Toxos e Froles”, “Cántigas e Agarimos”, “Cántigas da Terra”, “Saudade” ou “De Ruada”. Institucións de cultura e investigación científica como o Seminario de Estudos Galegos. Plataformas teatrais como o Conservatorio Nazonal do Arte Gallego e a Escola Dramática Galega da Irmandade coruñesa. Exposicións de pintura, escultura e caricaturas de artistas como Castelao, Francisco Asorei, Camilo Díaz Baliño, Imeldo Corral, Álvaro Cebreiro, Bello Piñeiro, etc. Concertos do violinista Manuel Quiroga ou da Polifónica de Pontevedra. Primeiros plans pedagóxicos para a galeguización da escola, pioneiras aulas e conferencias en galego na Universidade (Porteiro Garea, Lois Tobío) e posta en marcha das Escolas do Insiño Galego na Coruña, da man de Ánxel Casal.

Cáseque todas as manifestacións da cultura galega coñecen por obra das Irmandades un pulo notorio. A literatura amplía notoriamente xéneros, públicos e temáticas. Xorden ou consolídanse minimamente o xornalismo e o ensaio científico na nosa lingua (especialmente no campo das Humanidades e das Ciencias Sociais, menos no Médico-Científico-Técnico). O teatro desenvólvese como nunca ata entón, mesmo sen acadar apenas profesionalización. Nacen escolas escultóricas e pictóricas con Galiza como referente temático e, sobre todo, ideolóxico. A música popular cobra importancia por medio de recolleitas e interpretacións dignificantes e a música culta retoma o esforzo primixenio do Rexionalismo (Pascual Veiga, Xoán Montes, Xosé Baldomir...) e sae ao encontro da galeguidade en forma de rapsodias, arias, óperas, zarzuelas e baladas de temática galega ou vehiculizadas na lingua de Rosalía: velaí, por exemplo, O Mariscal, de Cabanillas e Villar Ponte, en partitura de Eduardo Rodríguez Losada Rebellón, ou A probiña está xorda, con libreto do propio Villar Ponte e música de Mauricio Farto.

Non foi menor o esforzo no plano ideolóxico e político. Das Irmandades foi o decisivo combate que se verificou nas primeiras décadas do século XX contra os principais prexuízos lingüísticos en que se amparaban as abundantes e variadas marxinacións do idioma galego nesa altura (desde carecer de estatuto de oficialidade ata estar totalmente ausente dos xulgados, das oficinas públicas, das igrexas e das escolas). Seu tamén o inxente e moitas veces incomprendido esforzo por avanzar nunha praxe sistemática no uso do idioma en todos os ámbitos sociais. Seus asemade, como non, os primeiros intentos normativizadores, non exentos de polémica: as directrices de reintegración expostas por Xoán Vicente Viqueira en A Nosa Terra en 1919, por unha banda, e o Compendio de Leandro Carré Alvarellos e a Gramática do idioma galego de Lugrís Freire, orientados ambos, por contra, cara ao isolacionismo.


Ás Irmandades debemos, así mesmo, as primeiras teorizacións definitivas sobre o carácter nacional de Galiza e sobre o seu conseguinte dereito á libre vida no concerto dos pobos da Península ibérica, de Europa e do mundo (Nacionalismo gallego. Nuestra afirmación regional, de Antón Villar Ponte; Doctrina nazonalista de Ramón Villar Ponte; Teoría do nacionalismo galego, de Vicente Risco).

A demanda de creación dunha Mancomunidade a partir das catro deputacións provinciais existentes, primeiro, e a reclamación dun Estatuto de Autonomía con Parlamento e Executivo propios, máis tarde, foron as dúas esixencias políticas consecutivas que as Irmandades defenderon, sempre partindo da base do dereito á propia soberanía e sempre abertas ao pacto federal ou confederal para a reformulación descentralizada do Estado español.

A constante preocupación polo campesiñado como clase depositaria das esencias máis auténticas do país, a proclamación da igualdade absoluta de dereitos para homes e mulleres e o pendor anti-imperialista foron algunhas notas que caracterizaron o movemento irmandiño, adrede accidentalista canto ás formas de goberno e exquisitamente neutral canto ás crenzas relixiosas, por máis que existise no seu sector confesional (Risco, Otero, Losada Diéguez, Filgueira Valverde...) unha permanente tentación de converter a fe católica en elemento consubstancial do “volkgeist” galego e en requisito ideolóxico para o galeguismo. Semellante pretensión sería contestada por Antón Villar Ponte no seu discurso de ingreso na Academia Galega (1934), significativamente intitulado por iso mesmo O sentimento liberal na Galiza.

Nesta perspectiva, cómpre recoñecer que foron constantes as tensións ideolóxicas e os debates tácticos no seo do movemento irmandiño, proba evidente do seu dinamismo e da súa heteroxeneidade constituínte. Discutiron sobre alianzas, sobre modelos organizativos máis ou menos horizontais, sobre normas estatutarias, sobre a participación ou non na política institucional e nas eleccións, sobre o carácter que debía ter o propio movemento (de “minorías escolleitas” ou “de masas”), sobre...

As Irmandades romperon co Rexionalismo galaico na Asemblea de Lugo (1918) chamándose para sempre “nacionalistas”, pactaron co Catalanismo conservador de Cambó para as lexislativas de febreiro de 1918, aplaudiron o norteamericano Wilson e o ruso Lénine polas súas doutrinas autodeterministas cando se asinou o Tratado de Versalles, procuraron alianzas con determinados sectores do Republicanismo, quixeron liderar o potente pero moi heteroxéneo Agrarismo galego, tiveron pulsións “Sinnfeininanas” mentres Irlanda sangraba na Pascua e plebiscitaba a Home Rule, ollaron para o Portugal da Renascença e do Saudosismo para propugnar un “Pangaleguismo” que non ficase en retórica...

Voltas e reviravoltas, acordos e trasacordos, clarificacións e confusións na procura dos camiños certos para que a Galiza do seu tempo deixase de ser mansa e trincase a escota desa liberación definitiva que aínda está pendente.

[Publicado orixinariamente na revista do STEG Aulas Libres, nº 7]

luns, 2 de xaneiro de 2017

Galiza, Prensa, Transición: unha memoria que escoce


Na colección Memoria das Edicións Xerais de Galicia editouse no ano que acaba de pasar esta monografía de Marcos Pérez Pena, chamada a ser un referente imprescindíbel na súa temática.

A obra entrelaza con rigor metodolóxico e amenidade expositiva a historia do xornalismo e a historia política do noso país dun período que, afortunadamente, está hoxe en proceso de revisión crítica. O libro, xaora, contribúe decisivamente para esa necesaria relectura histórica desmitificadora, refrescando a memoria sobre axentes e dinámicas que marcaron o devir do país nos anos que van da morte do ditador Franco ao plebiscito autonómico galego e ao intento de golpe de Estado do 23-F.

Polas páxinas desta monografía e através do seu reflexo nas principais cabeceiras de prensa do país (La Voz de Galicia, El Ideal Gallego e Faro de Vigo, fundamentalmente, aínda que non faltan referencias a outras como El Correo Gallego, La Región, El Progreso, A Nosa Terra, Teima, Man común...), desfilan as fortes e variadas tensións que presidiron aquela época, sintetizadas no dilema Reforma ou Ruptura. Ese dilema, no caso galego, abrangueu tamén o debate entre Centralismo, Estatuto de Autonomía ou Bases constitucionais. Como pano de fondo, unha Galiza que se urbanizaba, industrializaba e desgaleguizaba idiomaticamente a pasos axigantados, entre numerosos conflitos. As reviravoltas do proceso pré-autonómico son expostas con detalle, retratando sen panos quentes as posicións de cada quen.

Canda esa visión panorámica xeral, ofrécesenos, ademais, un detallado e interesante ensaio sobre as estratexias de adaptación, as tensións, os discursos e as apostas editoriais dos principais medios de prensa galegos nesa época. Corenta entrevistas a outros tantos protagonistas dan sustento ás explicacións e conclusións deste estudo.

A renovación técnica e xornalística por parte da maioría dos cabezallos e as mudanzas empresariais modernizadoras caracterizan o período, no que a información da actualidade política ocupa un espazo privilexiado. En opinión do autor, os medios foron por diante do conxunto da sociedade en moitos dos procesos de cambio, mais marcharon asemade moi por detrás dos sectores máis politizados e comprometidos, situados nas coordenadas do nacionalismo e/ou da esquerda. A partir de 1980, a viraxe ideolóxica en sentido conservadorista da práctica totalidade das cabeceiras da prensa diaria galega resulta unha evidencia.

De moito interese resultan as páxinas dedicadas ao fracaso do proxectado diario Galicia, á difícil traxectoria das revistas galegófonas Teima e Man común e ao semanario nacionalista A Nosa Terra.

Debe apuntarse, finalmente, que o autor non desimula a súa intención de homenaxear unha serie de xornalistas (digamos nomes como Francisco Pillado, Luís Álvarez Pousa, Xosé Ramón Pousa, Gustavo Luca de Tena, Rafael González, Xosé Antón Gaciño, Tucho Calvo, Juan Ramón Díaz, Xosé Luís Vilela, Vítor F. Freixanes, Ernesto Sánchez Pombo, Margarita Ledo, Primitivo Carbajo, X. R. García Palmeiro, Tareixa Navaza, Perfecto Conde, Maribel Outeiriño, Caetano Díaz, Manuel Rivas...) que naquel entón asumiron riscos profesionais evidentes para posibilitar unha sociedade galega máis libre, xusta e autoafirmada que, no entanto, dá a sensación que non acabou de coallar definitivamente. Daqueles barros, os lodos do presente...

[Publicado orixinariamente en Aulas Libres 7, revista de pensamento, información e debate do STEG]

martes, 13 de decembro de 2016

Entrevista con Anxo Angueira



Natural da aldea de Manselle, na parroquia de San Xián de Laíño (Dodro), onde naceu en xaneiro de 1961, Anxo Angueira Viturro é o actual presidente da Fundación Rosalía de Castro. Á súa destacada traxectoria como activista cultural nas Redes Escarlata e como poeta e narrador une a condición de docente e catedrático de lingua e literatura galegas, polo que non quixemos privarnos do pracer de conversarmos con el sobre todas estas facetas.

Foches alumno en Padrón de Bernardino Graña, que deixou en ti unha pegada fonda, segundo se deduce do fermoso poema que lle dedicaches (“soubo engaiolar con xustas verbas”, dis nun verso). Que lembranzas tes deses tempos de estudante? 

Foron anos marabillosos. Había unha revolución extraordinaria nos nosos corpos adolescentes que ía parella á operada nos nosos coñecementos a través do Instituto e das lecturas e, sobre todo, á que se estaba dando na rúa. Morría Moncho Reboiras, morría Franco... e todo parecía estar nacendo. Gardo moi boas lembrazas de case todo o profesorado e, naturalmente, de Bernardino Graña, que deixou unha poderosa semente de literatura e poesía en toda aquela xeración. 

As túas orixes rurais e a túa extracción social humilde, non supuxeron un estigma nesa etapa? Imaxino que daquela o “señoritismo” na vila de Padrón aínda tiña algún predicamento, nonsi?

 Claro, claro. Eu xa fora á escola a Padrón desde os 10 anos. Vivín toda esa época na vila coma un rapaz de aldea, pero era un estigma que sempre levei ben. Acudíamos a Padrón mozos e mozas de Rianxo, Laíño, Valga... E fixemos Padrón noso. Padrón é unha vila así, complexa, feita de varios fíos, onde cabe o popular e o elitista. Pero tamén che podo dicir que no propio cerne da vila había e hai unha corrente de pensamento republicana e galeguista que convivía co franquismo. É iso o que explica, con Rosalía, a forza e a presenza da bandeira galega en Padrón nos anos da ditadura e que fixo da vila un lugar de referencia e de respiro.

E como che “naceu a conciencia”, que diría Rigoberta Menchú? En que momento comeza a túa traxectoria de activista polo país e en que ámbitos ou con que referencias se insire inicialmente? 

Nos anos do Instituto de Padrón. Foi aí onde confluíron para min diferentes feitos, vivencias, contactos e lecturas. Na casa en que vivía tiña ó meu dispor unha biblioteca magnífica. Tiña a Manuel Antonio, a Sartre, a Camus... mesmo ó Ruedo Ibérico, e por suposto as novidades daquel tempo, como a primeira edición de Con pólvora e magnolias (1976). E tiña a Amancio Prada con Rosalía e o José Afonso... Convivía cunha persoa que me marcou fondamente, que lía e escribía, e que exerceu en certo xeito de guía maior: Xosé Luís Cristobo. E fóra, na rúa, estaban manifestacións de tanto impacto coma a do aniversario da morte de Reboiras, alí, nos meus fuciños, no Espolón de Padrón. E estaba o Instituto, con colegas de similares inquietudes e profesores que estaban da nosa beira, non só Bernardino. E estaba tamén O Sacho, a asociación cultural de Padrón, todo un fito histórico na vila e na comarca. Foi no instituto onde dei os meus primeiros pasos na escrita literaria, mesmo na investigación, e tamén na militancia política.

Tocouche facer estudos universitarios na Compostela dos anos inmediatamente posteriores á morte do ditador. Que lembranzas gardas daquel tempo? E da Facultade? 

A miña vida universitaria foi pouco convencional. Vivín en Padrón e Manselle practicamente todos eses anos, dado que tiña que traballar. Facíao nunha empresa familiar repartindo mercadorías, na oficina... Así que ía e viña a Compostela practicamente tódolos días. En xeral eu andaba queixoso de que o que eu quería estudar, Filoloxía Galega, fose unha subsección de Filoloxía Hispánica. Estaba queixoso de moitas cousas. E algo desnortado. O brillo da aprendizaxe do Instituto parecía que se estaba esvaíndo. Con moi poucas excepcións, aquela Facultade decepcionoume. Estaba iso si, dentro das murallas da cidade vella, en Mazarelos, e iso era para min algo que lle daba un especial encanto. Depois estaban os colegas, algúns dos cales xa tamén escribían... Creo que foi unha etapa gris da miña vida. De feito, recuperei as miñas inquedanzas académicas moito despois. Fixen a tese con máis de corenta anos! 

No libro de viaxes Terra de Iria, que publicaches en 2002 nas desaparecidas Edicións A Nosa Terra, fas un percurso moi emotivo pola túa comarca de nacenza, poñendo á vista un senfin de referencias e elementos de interese que adoitan pasar desapercibidas. Como avalías o aproveitamento que se está facendo hoxe das potencialidades desa comarca para o progreso das súas xentes?

Para min foi un enorme pracer escribir ese libro. Tratábase de indagar na miña propia terra, mesmo de demarcala, por riba das provincias e das divisións administrativas. Creo que “Terra de Iria” está moi ben para falar de Padrón e concellos limítrofes, esas terras onde morren o Sar e mailo Ulla, tan ben descritas por Rosalía en “Como chove miudiño”. Creo que hai un desaproveitamento manifesto. En xeral as autoridades déixanse ir. A iniciativa pola súa banda rexístrase en moi contados casos: sempre está en mans de asociacións con inquietudes pero que carecen de capacidade política. 

A comarca de Iria (co monte Meda e cos ríos Ulla e Sar) é protagonista indiscutíbel, ademais, das túas novelas Pensa nao (1999, Premio Xerais) e Iria (2012). Ambas teñen un recendo histórico e épico moi forte, que se combina con moito lirismo no manexo da linguaxe. Vense, ao meu ver, dúas novelas moito máis maduras, ambiciosas e poderosas (quizais por seren menos “sentimentais”) que Bágoas de facer illas (1997, Premio Café Dublín) e A morte de A. (2003). Compartes esta opinión? De cal delas estás a día de hoxe máis satisfeito? 

Si, estou de acordo. Pensa nao e Iria son novelas con anos de documentación e reflexión. Pensa nao foi escrita contra a destrución da miña aldea, do seu pasado, da súa historia. Tratábase de describir unha aldea distinta ás convencións literarias e políticas herdada desde había décadas e que situaban os labregos de costas ós avances técnicos e ó asociacionismo político. Foi apaixonante. A intrahistoria da súa escritura ten implicacións persoais moi fondas, como as cartas familiares da emigración desde fins do XIX, os testemuños orais... e a propia memoria dos traballos e dos días. Era tamén unha homenaxe a Manselle, considerada durante moitos anos a aldea rusa da parroquia, e á II República, ós “americanos” que viron esgazadas as súas vidas no 36: fuxiran á emigración en 1900, regresaron nos anos vinte con cartos e proxectos de modernización e rexeneración e o fascismo botounos de novo a América. En Iria tamén me impliquei moi a fondo. Mentres a escribía entendín ata que punto a paisaxe do Ulla final, enchendo e devalando coas mareas da Arousa e cruzado por dornas e galeóns nas memorias desde a miña aldea, puido condicionar toda a miña escrita literaria. Iria permitiume cumprir un soño: navegar a vela e facer que as dornas e os galeóns volvesen ó meu particular río da vida. Estou moi satisfeito coas dúas. Ademais, elas esíxenme unha terceira con insistencia. Outra novela que peche o meu particular ciclo histórico. A ver se podo estar á altura.

Poucas persoas coñecen tan a fondo a obra literaria (e non só) de Méndez Ferrín. A ela dedicaches unha Guía de lectura de Con pólvora e magnolias en 1992, unha edición da Poesía enteira de Heriberto Bens (1999) e mais a túa tese de doutoramento, logo editada por Xerais (2009) co título de A espiral no espello. Bretaña, Esmeraldina e o sistema literario galego. Coidas que aínda se move a súa obra nas quinielas para o Nobel? Que méritos ou virtudes máis relevantes destacarías dela? 

Se hai un autor galego que concite certa unanimidade á hora de recoñecementos, ese é Méndez Ferrín, creo eu. Os méritos e virtudes son dificilmente sintetizables e tanto no ámbito literario coma no político son basilares para entender a Galicia contemporánea. Creo que ó tempo que buscou a autonomía do campo literario (Bourdieu) defendendo que o principal compromiso do escritor é coa función poética da linguaxe, tamén fixo unha intervención decidida e moi exitosa no campo literario galego, nas súas máis relevantes encrucilladas, sempre desde unha perspectiva de vangarda e en diálogo coa literatura universal. A súa traxectoria literaria é especialmente brillante. Pensamos no Ferrín poeta e narrador. Pero están tamén aí, e moi poderosos, o Ferrín investigador e ensaísta ou o Ferrín articulista ou o que fixo posible A trabe de ouro. Velaí o Ferrín coma un faro de luz permanente. 

En 1995 publicas un traballo divulgativo, titulado De Rosalía a Dieste. 33 anos das Letras, que xira arredor das figuras homenaxeadas ata esa altura o 17 de maio. É esta unha data simbólica moi cuestionada ultimamente desde algúns sectores. Que opinión tes dela, da súa “utilidade” normalizadora ou da súa propia concepción? 

Eu defendín sempre o Día das Letras Galegas. Que sexa festivo ou deixe de selo non me parece especialmente relevante. Agora: prefiro que o sexa antes cá Inmaculada Concepción ou o Día do Pilar, poño por caso. Parécenme absolutamente nefastas as críticas que o poñen en cuestión, algunhas moi propias do autoodio. O DLG é unha das grandes conquistas da nosa cultura, iniciada e consolidada xa en pleno franquismo. Oxalá teña unha longa vida.

No teu ensaio Das copras de Sarmiento ós Cantares de Rosalía de Castro. Cara unha nova periodización do Rexurdimento, editado en Berlín por Frank & Timme en 2013, sostés unha proposta de consideración da figura do ilustrado e do seu Coloquio de 1746 como auténticos precursores e alicerces do Rexurdimento, o que implicaría unha revisión moi a fondo dos conceptos que vimos manexando ata o momento na periodización da nosa literatura. Que tal está sendo a acollida a esta túa proposta? 

Pois creo que o mundo que xira arredor da Historia da Literatura, especialmente no ensino, é un mundo en xeral conservador, para o que é máis cómodo non cuestionar o relato canónico, repetir o consabido. Neste sentido, o dito por Carballo Calero, con tódolos acertos e tódalas eivas e prexuízos, continúa indo á misa. Penso que iso, por outro lado, é o normal. Aínda así, está claro que non só eu, se non que moita outra xente e nos máis diferentes aspectos está facendo achegas na investigación e análise que rompen con este relato (véxase o caso de Rosalía) e que sen dúbida acabarán chegando, poño por caso, ós libros de texto. Por iso estou traballando na construción dunha nova visión da Historia da Literatura Galega Contemporánea que incorpore estes avances. E claro, para min, e creo que o demostrei, o Rexurdimento non se entende sen Sarmiento e o seu Coloquio. 

Nesa mesma obra, destacas as conexións que se estabelecen entre a proposta de Sarmiento e a de Rosalía: Galiza e as súas clases populares como suxeitos, protagonismo feminino, importancia da paisaxe, apelo ao popular como modelo estético... Ves continuidade na literatura galega actual deses mesmos esteos ou andámosche xa niso que chaman “posmodernidade”? 

As cousas mudaron, como é lóxico, notablemente. Agora ben, creo que a xénese do sistema literario contemporáneo está feita con eses e outros vimbios, ós que despois se foron anoando outros. Non me digas que non ten o seu aquel que os personaxes da novela galega de máis impacto, A esmorga, teñan os mesmos perfís sociais e onomásticos cós “rústicos” de Sarmiento. Hai un substrato, e nel está tamén o espírito crítico e político do texto, que está en Sarmiento e que despois se manifesta das maneiras máis diversas. E Marcos da Portela fai súa a ría de Pontevedra, como despois Rosalía, Pondal, Manuel María ou Novoneyra fixeron seus a Terra de Iria, Bergantiños, a Terra Cha ou O Courel. En canto á posmodernidade, creo que lle dá a todo, aínda que probabelmente o posmoderno desde o punto de vista intelectual sexa algo que xa se esfumou: a historia continúa. 

Un artigo teu en A trabe de ouro, revista da que es habitual colaborador, propuña unha lectura anovada, e “alternativa” en certo sentido, do libro O Divino Sainete de Curros Enríquez. É a galega unha literatura necesitada de revisar a fondo os seus clásicos? Por que cres que, no caso de Curros, se operan esas lecturas “desviadas” sobre aquilo que realmente escribiu e quixo dicir? 

Pois claro que cómpre revisar todo, incluídos e aínda máis os clásicos. Creo que esa debe ser unha actividade permanente. No caso de O divino sainete, resulta penosa a visión que del se deu sempre, penso que por prexuízos, algo que o fixo desaparecer das historias da literatura. Xa o propio autor se queixou en vida. Este tipo de prexuízos, que son os mesmos cos que Emilia Pardo Bazán recibira os Aires da miña terra, simplificaron a súa lectura impedindo reflexionar sobre o contexto histórico da obra e condenaron a súa estética (e aí tamén está o popular e o rebaixamento bakhtiniano de Sarmiento!) impedindo ver a brillantez do conxunto. Para min é unha obra de referencia do Rexurdimento e fundamental desde a óptica sistémica: nela están as claves, os horizontes e dificultades, dunha literatura incipiente. Tamén os seus inimigos. 

Recitando en Cambados, no Ano Cabanillas (2009)
Durante anos exerceches como coordinador do Premio de poesía Eusebio Lorenzo Baleirón, patrocinado polo Concello de Dodro e fixeches tamén unha antoloxía que Enma Lázare traduciu para o francés co título de Poésie Galicienne de 1936 à 1990 e que foi editada en Bélxica en 1999. Imaxino que ambos labores che deron certa perspectiva privilexiada sobre unha parte, cando menos, da poesía galega que se estivo facendo na segunda metade do século XX e comezos do XXI. Que nos podes comentar a este respecto? Es dos que coidas que a nosa lírica está nun nivel de cualidade tan alta como ten sinalado o poeta leonés Gamoneda? 

Si, claro, estou con Gamoneda, que é un dos poucos poetas que comezou a coñecernos e a respectarnos. Gamoneda foi durante tempo unha das poucas excepcións (agora hai máis) en canto ó diálogo interliterario: nós líamolo e el líanos a nós, sabía de nós. A poesía en Galicia creo que é un caso extraordinario. A forza da creación poética na nosa lingua é o auténtico milagre do mundo, parodiando a Pimentel. Aquela antoloxía en galego e francés axudou a divulgar o feito poético de Galicia nos países francófonos. E foi unha honra coordinar o Premio de Poesía Eusebio Lorenzo, que tantas voces novas axudou a descubrir. E precisamente é iso, a continua renovación das voces, a forza con que aparece a cada pouco a mocidade o que realmente constitúe unha regalía literaria.

A túa traxectoria como poeta comeza con Val de Ramirás (1989), que obtivo un accésit no Premio Esquío, mais é O valo de Manselle (1996), se non me trabuco, o libro poético que realmente che outorga certa sona e aplauso por primeira vez entre o público. Que opinión che merecen eses poemarios, pasado o tempo? 

Val de Ramirás era un ensaio en clave de retórica dos 80. Pero O valo de Manselle supuxo varias revoltas na miña escrita, que pasou a ser fortemente dialóxica e aberta á oralidade. Tratábase de estar á altura tamén, co poema homónimo, do esforzo comunal de toda unha aldea, un soño solidario que se fixo realidade, unha aldea virada sobre si mesma, sobre os seus propios horizontes e a súa memoria, de costas a unhas institucións que sempre falaron noutra lingua, en tódolos sentidos. A experiencia da construción do valo, pedra a pedra, rebo a rebo, con toda a aldea, foi en si mesmo o máis alto proxecto poético no que participei. Foi unha sorte vital inesquecible que me puxo no meu sitio. E aquilo merecía un poema, desde logo. E moito máis: un libro, por pequeno que fose. 

En O valo de Manselle tes un poema, “Que me mandou, mi madre”, que resulta dolorosamente pioneiro no tratamento dun tema que se está a facer habitual na nosa poesía, que é o da ruína e abandono das aldeas do rural. Moitas delas están convertidas, como di Fernán-Vello no título dun seu libro, en Territorio da desaparición. Cres que poderemos reverter algún día esa dinámica? Como? 

Difícil. A organización do espazo da nosa cultura, a súa singular ocupación a través das aldeas, coma antes dos castros, vai perdendo sentido nesta altura do capitalismo. E tampouco se trata de idealizar o mundo aldeán. Moita xente intenta reocupar as aldeas imaxinando unha vida e un mundo que non hai en absoluto. Para que a aldea sobreviva (que vai sobrevivir) ten que haber actividade económica con futuro no seu espazo, ten que haber unhas condicións e uns servizos axeitados. Pero ó final o problema é tamén que envellecemos como país.

Con Fóra do sagrado (2007) quixeches construír e enunciar nunha espiral incesante de referencias á memoria épica de Vigo, as mil e unha ocasións en que a cidade se erixiu ao longo da Historia en referencia para o noso hoxe comunal, desde Martin Códax a Siniestro Total, pasando pola imprenta Compañel, os xornais La Oliva, Galicia ou El Pueblo Gallego, o bou Eva, as folgas do 72 e a UPG-Liña Proletaria. Resultouche tan marcante a túa estadía persoal na cidade? Que opinión che merece a política que se está a facer desde a súa alcaldía nos últimos tempos? 

Si, naturalmente Vigo marca. O que eu quería entre outras cousas nese libro, que saíu ó mesmo tempo que o Vigo de Helena de Carlos, título que eu lle quería tamén pór, era falar de Vigo coma esa potencia de metal que vertebra a historia contemporánea de Galicia. Era contestar ese discurso tópico contra as costas e os adefesios de Vigo. Por outro lado, tiven a sorte de poder presentar en Vigo e levar o meu Fóra do sagrado por varias cidades con Leo Arremecághona, vigués de Matamá, cun cadro do Berbés de fondo, obra dos irmáns De Dios de Ourense. Aquilo foi fantástico! Lembro que á presentación no Instituto Santa Irene acudira Concha Nogueira Miguel. Estaba o salón Leónides de Carlos absolutamente cheo. E unha das personaxes do libro era precisamente ela, a súa voz de rapariga chorando a morte de seus pais no bou Eva... Probablemente Vigo non tivo sorte cos seus alcaldes e alcaldesas. Agora ben, a galeguización que levou a cabo Soto, poño por caso, foi un fito histórico. No revés está por exemplo a Cruz do Castro, que é a lousa coa que pasará á historia o actual alcalde. 

Teño que preguntarche tamén polas Redes Escarlata. Seguen vivas e actuantes? Que papel xogaron no panorama do seu tempo? Cal cres que foi o seu mellor contributo? 

As Redes Escarlata cumpriron un papel penso que moi relevante na primeira década do século. Forneceron de pensamento crítico e moi consistente desde a esquerda nacionalista e independentista nun momento histórico moi delicado, cunha ofensiva antinacionalista e reaccionaria moi potente desde a metrópole, co goberno de Aznar. Recuperaron ademais unha idea política hoxe vixente, a da República Galega. E sobre todo supuxeron unha intervención poética e plástica especialmente renovadora onde se xuntaban figuras consagradas e poetas novísimas, véxase Xuro que nunca máis pasarei fame. Seguen vivas? Probablemente si, en estado dormente, coma as Redes Escarlata de Bretaña, Esmeraldina, que se converteron despois nas Células Lins Leabertkolm no momento de tomaren a prisión para levar adiante a fuga definitiva. 

Desde hai algún tempo estás vinculado ao movemento galego pola cultura marítima, da man da A.C. Dorna da Illa de Arousa, co Uxío Allo como patrón. Como chegaches a ese mundo e que experiencias che aproveitaron del? 

Cheguei a ese mundo porque quería aprender a navegar en dorna e en galeón. Volvemos ó primeiro! Porque quería escribir sobre a náutica tradicional, porque quería navegar polo Ulla, ese meu río da vida tatuado desde as paisaxes da infancia, desde Manselle. Paco Fernández Rei púxome en contacto con Uxío Allo e a partir de aí non só aprendín a navegar, tamén aprendín dun grupo humano extraordinario que é o mundo da Escola de Navegación Tradicional de Dorna. A súa paixón polo mar e pola dorna, por transmitila, as súas actividades e os seus horizontes de dignidade para a vela tradicional galega, no conxunto da Federación pola Cultura Marítima e Fluvial, son toda unha lección para a cultura galega nos nosos días. Naveguei deica Sálvora na Roxiña pasando polo norte do Con de Noro. Ese é o territorio do relato dos baleiros de Cesures. E naveguei cunha frota de dornas remontando o Ulla e o Sar en homenaxe a Rosalía. O “Que inchadiña branca vela” que facemos tódolos anos é un soño marabilloso que só se pode facer realidade grazas ó esforzo e á paixón do mundo da dorna. 

Presides desde xuño de 2012 a Fundación Rosalía, participaches no disco Rosalía21 con Abe Rábade e Guadi Galego e vés de publicar en Xerais senllas edicións anotadas de Cantares gallegos e Follas novas. A túa devoción rosaliana “non ten queixa”, xaora. Explícanos brevemente cales son os proxectos que estás impulsando na Fundación e cales son as novidades principais que sobre a obra e a imaxe de Rosalía achegan esas edicións comentadas. 

Na Fundación temos un proxecto de modernización para a entidade e principalmente para a Casa de Rosalía que afecta a múltiples aspectos. Quen visitara a casa antes de 2010 e quen a coñeza agora comprenderá a natureza e a importancia dos cambios operados. Tratábase de dignificar un espazo de singular relevancia para a cultura galega e que se encontraba nun estado lamentable despois de corenta anos. Pero aínda non rematamos. Agora mesmo estamos preparando as reformas museográficas e museolóxicas que afectan ó sobrado da casa, preparamos a saída á rúa da revista Follas novas de estudos rosalianos e a publicación dunha obra magnífica sobre O Xardín da Casa de Rosalía, da autoría de Carlos Dacal. As miñas edicións de Cantares e Follas son a miña lectura desas obras, coa introdución pertinente, as notas e os comentarios de cada un dos poemas. Reivindico Cantares coma un libro de alta literatura, non só de importancia simbólica. Con Follas novas intentei dar conta dun libro de libros, dun libro enorme en tódolos sentidos. 

Outra figura da túa devoción laica é Don Ramón Otero Pedraio, de quen fixeches unha edición do seu poemario Bocarribeira. Realmente son poemas pra “ler e queimar”? 

Non, penso que non. A vea poética de Otero, como xa se demostrou, non é menor ou insignificante. E estaba na onda do que escribían nos anos cincuenta Manuel María ou Uxío Novoneyra. 

Coñeces de primeira man e mesmo chegaches a compaxinar no mesmo curso a docencia no ámbito universitario e na secundaria. Que leccións tiraches da experiencia? 

A experiencia de dar clase, tanto na secundaria coma na Universidade, fíxome aprender todo o pouco que sei, no IES Carlos Casares do Meixoeiro en Vigo, onde esmorecera por completo o alumnado galego-falante e na FFT. Son dous mundos distintos, iso si. Nos dez anos que compaxinei as dúas docencias paseino un pouco apurado. E cando tiven que deixar o Instituto paseino moi mal. Faltábame algo, faltábame a vida toda da mocidade en plena adolescencia. É duro traballar co persoas nesa idade, pero tamén é fascinante. Agora, na Universidade, a docencia é máis relaxada, pero procuro pórlle a paixón que lle puxen sempre ás aulas de literatura. E eu sempre desfrutei do meu traballo como profesor. E aprendín moito, moitísimo.

Xa para rematar, comezamos un curso en que, infelizmente, dá os seus últimos pasos canto á implantación efectiva a LOMCE do inefábel Wert. Como avalías esa lei e que perspectiva coidas que ten o ensino público galego no inmediato futuro? 

Considero que a LOMCE supón un claro paso atrás. Creo que é unha lei reaccionaria e recentralizadora. Ademais está imposta por un único grupo político, carece dun consenso mínimo que sempre é esixible en asuntos tan importantes coma os do ensino. As continuas barreiras selectivas, de certo cheiro elitista, non fan máis que entorpecer o traballo diario do profesorado e do alumnado. O certo é que eu, que vivín a reforma da LOXSE na secundaria e o Plan Bolonia na Universidade, considero que o grao de ocupación do profesorado en tarefas burocráticas medrou dun xeito tan desorbitado que se achega ó realmente esperpéntico.


[Publicada orixinariamente en Aulas Libres 7, revista de pensamento, información e debate do STEG - Sindicato de Traballadoras e Traballadores do Ensino da Galiza]